Ulam Sarmalı: Asal Sayılar

Etiketler :
Matematik tarihinde bazı keşifler, uzun araştırmaların sonucu ortaya çıkmayıp basit bir merakın sonucunda ortaya çıkmıştır. Bunlardan biri de Polonya-Yahudi kökenli Amerikalı matematikçi Stanisław Ulam tarafından 1963 yılında keşfedilen Ulam Sarmalı'dır. 1909 yılında Polonya'nın Lviv kentinde doğan Stanisław Ulam (1909-1984), genç yaşlardan itibaren matematiğe ilgi duymuş, daha sonra Amerika Birleşik Devletleri'ne yerleşerek çeşitli bilimsel çalışmalara imza atmıştır. Lviv Matematik Okulu'nun önemli temsilcilerinden biri olan Ulam; küme teorisi, topoloji, matematiksel mantık ve doğrusal olmayan sistemler üzerine çalışmalar yapmıştır. Fermi ve Pasta ile birlikte gerçekleştirdiği çalışmalar ise doğrusal olmayan sistemlerin ve kaos teorisinin gelişimine katkı sağlamıştır. Böylece matematiğin fizik ve bilgisayar bilimleriyle birlikte kullanılmasının önünü açan önemli bilim insanlarından biri olmuştur. Özellikle II. Dünya Savaşı sırasında Los Alamos'ta yürütülen Manhattan Projesi'nde görev almış, matematiksel yöntemlerin fizik ve bilgisayar bilimlerine uygulanmasına önemli katkılarda bulunmuştur. Edward Teller ile birlikte hidrojen bombasının geliştirilmesinde rol oynamış ve Teller-Ulam tasarımının ortaya çıkmasına katkıda bulunmuştur. En önemli çalışmalarından biri, karmaşık matematiksel problemleri rastgele sayılar ve olasılık hesaplarıyla çözmeye yarayan Monte Carlo yönteminin geliştirilmesine öncülük etmesidir. Monte Carlo yöntemi, zor bir problemi çok sayıda rastgele deney yaparak yaklaşık çözme yöntemidir. Günümüzde bilgisayar bilimleri, yapay zekâ, fizik, mühendislik ve finans gibi birçok alanda kullanılan bu yöntem, Ulam'ın bilim dünyasına bıraktığı önemli miraslardan biridir. Stanisław Ulam, 13 Mayıs 1984 tarihinde, 75 yaşındayken ABD'de ölmüştür. Bilimin amacı; insanlığın mutluluğu, refahı ve huzuru olduğunda anlam kazanır. Aksi takdirde insanlığın gelişmesine ve huzuruna hizmet etmeyen tüm bilimsel çalışmalar, yıkım ve gözyaşından ibaret kalır.  Stanisław Ulam'ın hayatı, bilimin hem insanlığa fayda sağlayabileceğini hem de kötü amaçlarla kullanıldığında büyük yıkımlara yol açabileceğini göstermesi açısından çok önemli bir örnektir. 
Ulam Sarmalı'nın ortaya çıkışı oldukça sıradandır. Ulam, 1963 yılında bir bilimsel toplantı sırasında önündeki kâğıda 1 sayısını merkeze yerleştirerek doğal sayıları dışarıya doğru kare biçiminde spiral olarak yazmaya başlamıştır. Daha sonra asal sayıları, yani yalnızca 1'e ve kendilerine bölünebilen 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17 ve 19 gibi sayıları işaretlemiştir. Ortaya çıkan görüntüde asal sayıların tamamen rastgele dağılmadığı, özellikle çapraz doğrular boyunca dikkat çekici biçimde sıralandığı görülmüştür. Ulam, sayıları binlerce basamağa kadar genişlettiğinde de bu diyagonal yapıların devam ettiğini gözlemlemiştir. Böylece basit bir kâğıt karalaması, sayı teorisinin en ilgi çekici görsel örneklerinden birine dönüşmüştür.

Bu desenlerin temelinde asal sayıların dağılımını belirleyen matematiksel bir gerçek yatmaktadır. Ulam Sarmalı'nda her diyagonal doğrultu, belirli ikinci dereceden polinomlarla ifade edilebilen sayı dizileri oluşturabilir. Örneğin n²+n+41 polinomu, n=0'dan 39'a kadar asal sayılar üretir. Bu nedenle sarmal üzerinde bazı çapraz doğruların yoğun biçimde asal sayılar içermesi şaşırtıcı değildir. Ancak bu durum bütün diyagonallerin asal sayılardan oluştuğu anlamına gelmez; bazı doğrular daha fazla asal sayı içerirken bazıları çok daha az içerir. Dolayısıyla Ulam Sarmalı, asal sayıların dağılımında belirli cebirsel yapıların etkisini görsel olarak ortaya koyar. Görüntüdeki düzen, asal sayıların tamamen düzensiz olmadığına ilişkin önemli bir ipucu sunar.

Ulam Sarmalı'nda merkezden dışarıya uzanan her köşegen, yatay ve dikey doğrultu, ikinci dereceden matematiksel bir formülle ifade edilebilir. Bu doğrular üzerindeki sayılar, 4n²+bn+c biçiminde bir polinomun ürettiği değerlerden oluşur. Polinomdaki b katsayısı çift olduğunda, ortaya çıkan dizi köşegen doğrultusunda ilerler. Sabit terimin değerine göre bu dizideki sayıların tamamı tek ya da çift olur. İkiden büyük asal sayıların hepsi tek olduğundan, asal sayılar bu köşegenlerde belirli aralıklarla sıralanır. Bazı polinomlar ise doğrudan çarpanlarına ayrılabilir. Örneğin 4n²+8n+3 ifadesi, (2n+1)(2n+3) şeklinde yazılabilir. Bu ifade iki ardışık tek sayının çarpımını verdiği için ilgili doğruda asal sayıların ortaya çıkması mümkün değildir. Buna karşılık bazı ikinci dereceden polinomlar, beklenenden çok daha fazla asal sayı üretebilir. Bu farklılığın nedeni  polinom değerlerinin küçük asal sayılara bölünebilme özellikleridir. Sayı teorisinde Hardy–Littlewood F Sanısı ve Bateman–Horn Sanısı, bir formülün (polinomun) ürettiği sayıların ne sıklıkta asal çıkacağını tahmin etmeye yarayan iki temel yaklaşımdır. Hardy–Littlewood'un F Sanısı, ikinci dereceden polinomların ne sıklıkta asal değerler üretebileceğini tahmin etmeye çalışır. Bateman–Horn yaklaşımıyla da bağlantılı olan bu teori, asal sayı yoğunluğunun polinomun katsayılarına ve diskriminantına bağlı olarak nasıl değiştiğini açıklar. Bateman–Horn Sanısı, Hardy–Littlewood F Sanısı'nın daha geniş ve genel bir üst kümesidir. Bu iki yaklaşım asal sayıların Ulam Sarmalı gibi yapılarda neden bazı doğrular boyunca kümelenip bazılarında seyrek kaldığını anlamak için güçlü birer "yoğunluk pusulası" görevi görür.  Böylece Ulam Sarmalı'nda görülen bazı belirgin köşegenlerin ve asal sayı kümelenmelerinin arkasında, polinomların cebirsel yapısı ile asal sayıların dağılımı arasında derin bir ilişki bulunduğunu açıklar.
Ulam Sarmalı'nın matematiksel anlamı, Alman matematikçi Bernhard Riemann tarafından 1859 yılında ortaya konulan Riemann Hipotezi ile de ilişkilendirilebilir. Riemann Hipotezi, asal sayıların dağılımını anlamada önemli bir yere sahip olan Riemann zeta fonksiyonunun sıfırlarıyla ilgilidir. Hipoteze göre, zeta fonksiyonunun önemsiz olmayan bütün sıfırlarının gerçek kısmı 1/2'dir. Asal Sayı Teoremi asal sayıların genel olarak nasıl seyrekleştiğini açıklarken Riemann Hipotezi, bu dağılımdaki sapmaların ne kadar düzenli olduğunu anlamaya yardımcı olacak daha derin bir sonuç vaat eder. Ulam Sarmalı ise asal sayıların geometrik görünümünü incelememizi sağlar. Ancak önemli bir ayrım vardır: Sarmaldaki diyagonal desenler, Riemann Hipotezi'nin kanıtı değildir ve hipotezin doğruluğunu doğrudan göstermez. Her ikisi de asal sayıların görünürdeki düzensizliği arkasında bulunan matematiksel yapıyı anlamaya yönelik farklı yaklaşımlardır.
Stanisław Ulam Spirali, matematiğin yalnızca formüllerden ve karmaşık denklemlerden ibaret olmadığını, bazen basit bir görsel düzenlemenin bile derin sorulara kapı aralayabileceğini göstermektedir. Bilgisayarların yardımıyla milyonlarca doğal sayı spirale yerleştirildiğinde asal sayıların oluşturduğu diyagonal çizgiler, kümelenmeler ve simetrik görünümler daha belirgin hâle gelir. Bu görüntüler zaman zaman fraktalları andırsa da Ulam Sarmalı matematiksel anlamda bir fraktal değildir. Asal sayılar dizisi içinde böylesine dikkat çekici yapıların ortaya çıkması keşfe değerdir. 
Asal Sayı Sarmalı; 1 den başlanarak asal sayılar kırmızı renkle, diğerleri de siyah renkle gösterilip bir damalı tahta üzerinde sarmal bir yapıda dizildiğinde şu sonuçlara ulaşılabilir:
1. Asal sayılar belirli bir düzen içinde kümelenir. Ulam Sarmalı'nda asal sayılar rastgele dağılmış gibi görünse de özellikle bazı yatay, dikey ve çapraz doğrular üzerinde yoğunlaşarak belirgin desenler oluşturur.

2. Köşegenler üzerinde asal sayı dizileri oluşabilir. Bazı köşegenlerde art arda çok sayıda asal sayıya rastlanır. Bu durum, sayıların sarmaldaki konumları ile cebirsel ifadeleri arasında bir ilişki bulunduğunu gösterir.

3. Bazı doğruların asal sayı içermemesi matematiksel bir zorunluluktur. Özellikle yalnızca çift sayılardan oluşan doğrularda, 2 dışında asal sayı bulunamaz.

4. Asal sayıların oluşturduğu desenlerin önemli bir bölümü cebirsel ifadelerle açıklanabilir. Sarmaldaki bazı doğruların sayıları çarpanlarına ayrılabilen ikinci dereceden ifadelerle temsil edilir. 

5. Her şerit, aynı nedenden kaynaklanmaz. Asal sayı içermeyen doğrular; parite zorunluluğu, cebirsel zorunluluk, asal sayı boşlukları ve istatistiksel olasılık gibi farklı nedenlerle ortaya çıkabilir.

6. Sarmaldaki renk yoğunluğu asal sayıların dağılımını gösterir. Bir bölgede asal sayı oranı arttıkça renk kırmızıya yaklaşır, azaldıkça siyaha yaklaşır. Böylece farklı bölgelerdeki asal sayı yoğunlukları karşılaştırılabilir.

7. Tek ve çift sayıların dağılımı görsel desenleri etkiler. Özellikle tek sayılı bloklarda ortaya çıkan dama tahtası görünümü, gerçek bir asal sayı düzeninden olmaz, tek ve çift sayıların bloklara eşit olarak dağılmamasından kaynaklanabilir.

8. Bazı asal sayı içermeyen şeritler yalnızca tesadüf değildir. Bateman–Horn ve Hardy–Littlewood yaklaşımları, belirli cebirsel ifadelerin neden daha az asal sayı ürettiğini istatistiksel olarak açıklamaya yardımcı olur.

9.Asal sayıların dağılımı büyüyen sayılarla birlikte değişir. Sayılar büyüdükçe asal sayılara rastlama olasılığı genel olarak azalır. Buna rağmen asal sayılar sonsuza kadar devam eder ve sarmalda yeni asal sayı örüntüleri ortaya çıkabilir.

10.Bilgisayar deneyleri matematiksel keşiflere yardımcı olur ancak tek başına kanıt oluşturmaz. Ulam Sarmalı üzerinde milyonlarca sayı incelenerek yeni örüntüler fark edilebilir. Ancak görülen bir desenin matematiksel gerçek olup olmadığını anlamak için cebirsel inceleme ve matematiksel kanıt gerekir.

Ulam Sarmalı, asal sayıların tamamen rastgele dağılmadığını; sayıların aritmetik özellikleri, cebirsel ifadeler ve olasılıksal davranışlarla bağlantılı dikkat çekici geometrik desenler oluşturduğunu ortaya koyan önemli bir matematiksel deney aracıdır.
Ulam Sarmalı: Asal Sayılar hakkındaki bu yapıyı Python kodu ile görebilir, detaylıca inceleyebilirsiniz.

import numpy as np
import matplotlib.pyplot as plt
import matplotlib.cm as cm

def make_spiral(arr):
    nrows, ncols= arr.shape
    idx = np.arange(nrows*ncols).reshape(nrows,ncols)[::-1]
    spiral_idx = []
    while idx.size:
        spiral_idx.append(idx[0])
        # Remove the first row (the one we've just appended to spiral).
        idx = idx[1:]
        # Rotate the rest of the array anticlockwise
        idx = idx.T[::-1]
    # Make a flat array of indices spiralling into the array.
    spiral_idx = np.hstack(spiral_idx)
    # Index into a flattened version of our target array with spiral indices.
    spiral = np.empty_like(arr)
    spiral.flat[spiral_idx] = arr.flat[::-1]
    return spiral

# edge size of the square array.
w = 251
# Prime numbers up to and including w**2.
primes = np.array([n for n in range(2,w**2+1) if all(
                        (n % m) != 0 for m in range(2,int(np.sqrt(n))+1))])
# Create an array of boolean values: 1 for prime, 0 for composite
arr = np.zeros(w**2, dtype='u1')
arr[primes-1] = 1
# Spiral the values clockwise out from the centre
arr = make_spiral(arr.reshape((w,w)))

plt.matshow(arr, cmap=cm.binary)
plt.axis('off')
plt.show()
Stanisław Ulam, matematik alanındaki çalışmalarının yanı sıra hidrojen bombasının geliştirilmesine yaptığı katkılarla da bilim tarihinde yer edinmiştir. Los Alamos'ta Edward Teller ile birlikte yürüttüğü çalışmalar, matematiksel bilginin bilimsel keşiflerle birlikte savaş teknolojilerinin geliştirilmesinde de kullanılabileceğini göstermiştir. Ulam'ın Monte Carlo yöntemi ve diğer matematiksel çalışmaları bilgisayar, fizik ve mühendislik gibi alanların gelişmesine önemli katkılar sağlarken aynı bilimsel birikimin nükleer silahların geliştirilmesinde de kullanılması, bilginin her zaman yararlı sonuçlar doğurmayacağını ortaya koymuştur. Çünkü bilim, insanlığa fayda sağlayabileceği gibi yanlış amaçlarla kullanıldığında büyük yıkımlara, can kayıplarına ve çevresel felaketlere de neden olabilir. Bu nedenle bilimsel gelişmeler yalnızca ortaya koydukları yenilikler ve teknolojik başarılar açısından irdelenmeyip, hangi amaçlarla kullanıldıkları ve insanlık üzerindeki etkileri bakımından da ayrıca değerlendirilmelidir. Çünkü bilginin gerçek değeri, insan hayatına sağladığı katkıyla ölçülür. Bilim, insanlığın refahını artırmak ve yaşamı kolaylaştırmak için büyük fırsatlar sunarken, kötü amaçlarla kullanıldığında telafisi mümkün olmayan zararlara yol açabilir. Bu nedenle bilimsel ilerlemenin temelinde insanlığa fayda sağlama, yaşamı koruma ve gelecek nesillere daha güvenli bir dünya bırakma sorumluluğu bulunmalıdır. Ulam'ın hayatı, bilginin gücü kadar bu gücü kullanma biçiminin de önemli olduğunu gösteren çarpıcı bir örnektir.

Kaynakça:
https://mathworld.wolfram.com/PrimeSpiral.html
Dicker, H. (t.y.). The Ulam spiral unraveled [PDF]. https://primorial-sieve.com/_Ulam%20spiral%20unraveled.pdf
https://impa.br/notices/folha-the-ulam-spiral-and-its-cousins/?lang=en
https://pictorx.com/about-ulam-spiral?lang=tr
https://cekirgeler.com/blog/asal-sayi-canli-spiral
https://scipython.com/blog/the-ulam-spiral/

0 yorum:

Fayda vermeyen ilimden Allah'a sığınırım. İlim; amel etmek ve başkalarıyla paylaşmak içindir. Niyetimiz samimiyetle insanlara yararlı olmaktır, akıbetimiz bu vesileyle güzel olsun. Dua eder, dualarınızı beklerim.

Haber akışı, Anadolu Ajansı verilerinden otomatik çekilmektedir. Haber içerikleri ve görsellerden sitemiz sorumlu değildir. Detaylar için başlıklara tıklayabilirsiniz.
$ USD .. ▲
€ EUR .. ▲
£ GBP .. ▲
🏆 ONS .. ▲
💰 GRAM .. ▲
Piyasa verileri Binance API sistemi üzerinden referans niteliğinde olup gecikmeli olabilir. Altın fiyatları, ons bazlı dijital varlık üzerinden hesaplanmaktadır. Veriler bilgilendirme amaçlıdır, hatalı olabilir ve kesinlikle yatırım tavsiyesi içermez.

İslam Kütüphanesi

Matematik Seçme Konuları

Aşağıdaki Yazılar İlginizi Çekebilir!!!

    Yükleniyor...