Roma Rakamları

Etiketler : matematik tarihi rakamlar sayılar tarih

Roma rakamları, eski Roma döneminde kullanılan bir sayı sistemidir. Bu sistemde sayılar, Latin (Roma) alfabesinden gelen harflerle (sembollerle) gösterilir. Romalılar bu sistemi, tahminen MÖ 5. yüzyıldan itibaren kullanmaya başlamıştır. Roma rakamları, Roma devletinden önce İtalya’da yaşayan Etrüsklerin sayı sisteminden gelmiştir. İtalyan tarihçi ve dilbilimci profesör Mario Alinei'ye göre Etrüskler bir Türk halkıdır. 

Roma rakamları, başlangıçta daha basit ve sınırlı kullanımda iken Roma İmparatorluğu büyüdükçe sayı sistemi standartlaşmış ve tüm imparatorlukta kullanılmaya başlanmıştır. Roma İmparatorluğu döneminde bu sayı sistemi; ticaret, askerî kayıtlar, mühendislik, mimari işler ve resmi belgelerde yaygın şekilde kullanılmıştır.

 

Roma rakamlarında kullanılan temel semboller şunlardır:  

I = 1 

V = 5

X = 10

L = 50 

C = 100 

D = 500

M = 1000 

 

Romalılar için Roma rakamlarının kullanımının en önemli özelliği, hesap yapmaktan ziyade, yazı ve kayıt tutmaya uygun olmasıdır. Bu sistem taşlara, mermerlere kazınmaya elverişliydi çünkü düz çizgilerden oluşan semboller (I, V, X gibi) kolayca sert cisimlere oyulabiliyordu. Ayrıca resmî belgelerde büyük sayılar gerekmediği için bu rakamlar rahatlıkla kullanılabiliyordu. Az sayıda sembolden oluştuğu için kolayca gündelik işlemlerde yazılıyordu. Bu yüzden Roma rakamları, daha çok gösterim ve kayıt amaçlı olarak uzun yıllar boyunca kullanılmıştır. 

Roma rakamları, belirli kurallara göre yazılır. Semboller yan yana yazılarak sayı grupları oluşturulur. 

Roma rakamları ile bir sayı yazılırken sağdaki daha küçük veya eşit değerli sembol yanına yeni bir sayı eklenirse değerleri toplanır.(XII=12) Daha küçük sayı daha büyük sayının önüne gelirse çıkarma yapılır. (IV=4) 

Bir sayının üstüne çizgi (üstçizgi/vinculum) konursa değeri 1000 ile çarpılır. 

Genellikle aynı sembol art arda en fazla üç kez yazılır.

Roma rakamları ile çok büyük sayıların yazımı pratik ve kullanışlı değildir. 

Roma rakamlarında “0” kavramı hiç yoktur. Bu yüzden matematiksel işlemlerde sınırlıdır.

Kesirli sayılar veya ondalık sistemlerin Roma rakamlarında pratik kullanımı yoktur. 

 

Bazı Roma Sayıları Örnekleri 

II = 2 (1 + 1)

LX = 60 (50 + 10)

IV = 4 (5 − 1)

IX = 9 (10 − 1)

MCMXCIV = 1994 (1000 + (1000 − 100) + (100 − 10) + (5 − 1))

MM = 2000 (1000 + 1000)

MMM = 3000 (1000 + 1000 + 1000)

MCM = 1900 (1000 + (1000 − 100))

MCML = 1950 (1000 + (1000 − 100) + 50)

MCMXC = 1990 (1000 + (1000 − 100) + (100 − 10))

MMX = 2010 (1000 + 1000 + 10)

MMXVIII = 2018 (1000 + 1000 + 10 + 5 + 1 + 1 + 1)

MMXXIV = 2024 (1000 + 1000 + 10 + 10 + (5 − 1))

MMMCMXCIX = 3999 (3000 + (1000 − 100) + (100 − 10) + (10 − 1))

MDCCLXXVI = 1776 (1000 + 500 + 200 + 50 + 10 + 10 + 5 + 1)

Toplama kuralı:

VI = 6 (5 + 1)

XIII = 13 (10 + 3)

 

Çıkarma kuralı:

IV = 4 (5 − 1)

IX = 9 (10 − 1)

XL = 40 (50 − 10)

 

Aynı sembol en fazla 3 kez yan yana:

III = 3

VVV=15

LLL=150 

XXX = 30

CCC=300

DDD=1500

MMM=3000 

 

Üst çizgi 1000 ile çarpma (vinculum):

V̅ = 5000 (5 × 1000)

X̅ = 10.000 (10 × 1000)

Roma rakamları, günümüzde kullandığımız 10’luk (pozisyonel) sistem gibi değildir. Yani bir sayının değeri, içindeki basamak yerine kullanılan harflere bağlıdır. 3026 = MMMXXVI sayısı için her sembol kendi değerini taşır, basamak değeri yoktur. Roma rakamlarıyla çarpma, bölme, büyük hesaplamaları yapmak çok zordur. Tarihte (4 sayısı bazen IV, bazen IIII ve 9 sayısı bazen IX, bazen VIIII şeklinde) bazı sayılar farklı şekillerde yazıldığından belirsizlikler mevcuttur. 

Roma rakamları artık günlük hesaplamalarda kullanılmaz, çünkü Arap rakamları (0–9) kullanım açısından daha pratiktir. Ancak saat kadranları, kitap bölümleri, film serileri, olimpiyat ve spor karşılaşmaları, resmi törenler, dönem ve tarihlendirmeler, hükümdar isimleri (II. Abdülhamid) gibi alanlarda halen Roma rakamları kullanımı tercih edilir.