Nicel ve Nitel Değişken

Etiketler : istatistik nicel veri veri analizi

Nicel değişken, istatistiki açıdan sayısal olarak ifade edilebilen ve ölçülebilen değişkenlerdir. Örneğin yaş, boy, kilo, gelir ve sınav notu nicel değişkenlere örnektir. Bu değişkenlerle toplama, çıkarma, ortalama alma gibi matematiksel işlemler yapılabilir. Nitel değişken ise bir özelliği veya kategoriyi belirten, sayısal ölçüm ifade etmeyen değişkenlerdir. Örneğin cinsiyet, göz rengi, medeni durum ve kan grubu gibi değişkenler nitel değişkenlere örnektir. Bu tür değişkenlerde amaç, kişileri veya gözlemleri belirli gruplara ayırmaktır. Nitel değişkenlerde matematiksel işlemler yapılamaz.

 

Nicel değişkene matematiksel örnek: Bir sınıftaki öğrencilerin matematik sınav notları 60, 70, 80, 90 olsun. Bunların ortalaması (60 + 70 + 80 + 90) / 4 = 75 olarak hesaplanabilir. Bu yüzden sınav notu nicel değişkendir. Nitel değişkene örnek ise öğrencilerin göz renkleri olsun: kahverengi, mavi, yeşil, kahverengi. Burada renkler bir kategori belirtir; “kahverengi + mavi” gibi matematiksel bir işlem yapılamaz. Bu nedenle göz rengi nitel değişkendir. 

Kısaca nicel değişken demek, bir şeyi sayı ile gösterebiliyorsak o değişken niceldir. Mesela bir ürünün net ağırlığı gramla ölçülür, etiket fiyatı TL ile gösterilir. Öğrencinin çözdüğü matematik soru sayısı sayılabilir, hava sıcaklığı dereceyle ölçülebilir. Aynı şekilde aracın ağırlığı, taşıdığı yolcu sayısı, tabletin satış fiyatı, şehrin yıllık yağış miktarı, yağışlı gün sayısı, öğrencinin sınav notu, bahçedeki ağaç sayısı, insanların yaşı ve aylık geliri de sayıyla ifade edilir. Bu yüzden bunların hepsi nicel değişkendir. Buna karşılık paketlenme türü, üretim yeri, okul logosundaki renkler, toprak türü, yaşanılan şehir, meslek ve ağaç türü gibi şeyler nicel değildir. Çünkü bunları sayı ile ölçmek yerine gruplara veya kategorilere ayırırız. Bu nedenle bu değişkenler niteldir. Örneğin bir kişinin mesleği “öğretmen”, “doktor” veya “mühendis” olabilir; burada bir ölçüm yapmıyoruz, sadece hangi gruba ait olduğunu söylüyoruz. Ayrıca okul numarası sayı şeklinde yazılsa bile nicel değildir; çünkü bu sayı bir ölçüm yapmaz, sadece öğrenciyi tanımlayan bir kod görevi görür.

 

Nicel değişkenler kendi içinde kesikli ve sürekli olmak üzere ikiye ayrılır. Kesikli değişken, sayarak elde ettiğimiz ve genellikle tam sayı olan değerlerdir. Örneğin öğrencinin çözdüğü soru sayısı 10, 11 veya 12 olabilir; 11,5 soru diyemeyiz. Aynı şekilde bir aracın taşıdığı yolcu sayısı, maçta atılan gol sayısı, bir hanedeki çocuk sayısı veya bahçedeki ağaç sayısı da kesiklidir. Sürekli değişken ise ölçüm sonucunda elde edilen ve iki değer arasında başka değerler de bulunabilen değişkenlerdir. Örneğin bir kişinin boyu 170 cm, 170,5 cm veya 170,52 cm olabilir. Hava sıcaklığı, ürünün ağırlığı, aracın ağırlığı, fidanın boyu ve yıllık yağış miktarı da sürekli değişkenlere örnektir. 

 

Nitel veriler sayısal bir ölçüm yerine bir özelliği veya kategoriyi ifade eder. Nitel veriler kendi içinde nominal ve ordinal olarak ayrılabilir. Nominal verilerde kategoriler arasında sıralama yoktur; Ordinal verilerde ise kategoriler arasında bir sıralama vardır. Örneğin göz rengi, kan grubu ve şehir nominal veriler iken eğitim düzeyi (ilkokul, lise, üniversite), memnuniyet düzeyi (az memnun, memnun, çok memnun)  ve yarışma derecesi (1., 2., 3. veya altın, gümüş, bronz) gibi değişkenler ordinal olarak isimlendirilir. Kısaca nitel veride kategoriler arasında sıralama yapılamıyorsa nominal, sıralama yapılabiliyorsa ordinal değişken olur.

 

İki nicel veriye dayalı bir istatistik sorusu oluştururken iki değişkenin de sayısal olması, bu değişkenlerin ölçülebilir veya sayılabilir olması ve aralarında bir ilişki olup olmadığının araştırılabilmesi gerekir. Sorunun açık, anlaşılır ve belirli bir gruba yönelik olması önemlidir. Örneğin “Öğrencilerin günlük ders çalışma süresi ile sınav notları arasında bir ilişki var mıdır?” sorusunda ders çalışma süresi ve sınav notu iki nicel veridir. Ayrıca sorunun cevaplanabilmesi için yeterli sayıda kişiden veri toplanabilmelidir. 

 

Araştırma sorusu ölçütleri kapsamında, amacın açık olması, konunun araştırmaya değer bulunması, ilgilenilen grubun (evren) ve değişkenlerin açıkça görülmesi, sorunun veri toplanarak cevaplanabilir nitelikte olması, değişebilirliği yansıtması, odaklanılan grubun araştırma yapılmasına imkân vermesi ve nicel veri toplamayı gerektirip gerektirmediği değerlendirilir; yedi aşamadan oluşan veri toplama planında ise sırasıyla veri toplama araçlarının belirlenmesi, evren ve örneklem belirlenmesi, rastgeleliğin sağlanması, değişkenlerin belirlenmesi, verilerin nerede, nasıl ve kimler tarafından toplanacağının belirlenmesi, verilerin nasıl kaydedileceğinin belirlenmesi ile verilerin gizliliğinin sağlanması, nesnel ve dürüst olunması adımları takip edilir.

 

İstatistiksel Araştırma Süreci