Deizm kıskacındaki gençlik

Son zamanların ilgi çekici konusu olan, özellikle gençlerde moda konusu haline gelen deizm hakkında çeşitli felsefi yorumları aktardıktan sonra deizme karşı İslam dininin bakış açısını göstererek konuyu irdelemek istiyorum.

Deizm'in tanımı nedir? Herkesin üzerinde ittifak ettiği bir "Deizm" tanımı yapmak mümkün değildir. Bununla birlikte aşağıdaki deizm tanımın modern çağda ortaya çıkan deizmin temel unsurlarını ve maksadını ifade ettiğini söyleyebiliriz. "Deizm XVII ve XVllI. yüzyıllarda İngiltere ve Fransa'da dini ve özellikle Hristiyanlığı doğrulamak girişimi ile akıl-vahiy arasındaki uyumu kurmakla başlayan, ancak bir müddet sonra geleneksel doğaüstücülüğe saldıran, dışsal vahiy ve gizem ima eden dogmalardan hareketle vahyin gereksiz olduğu sonucuna varan; aklın, dinin geçerliliğinin mihenk taşı, din ve ahlakın ise doğal olgular olduğu, ahlaki ve dini yaşam için gerekli rehberi doğada bulan insanın, geleneksel dine başvurmasına gerek kalmadığını öne süren dini ve felsefi bir anlayıştır." [1] Kısaca söylemek gerekirse geleneksel ilah inancını kabul etmeden yaratıcı fikrinin bunlardan bağımsız olacağını kabul eden bununla birlikte tüm diğer dini argümanları da reddeden deizm, inanç kaidelerine bir tepki hareketi olarak var olmuş bir yapıdır. Deizm kelimesi, köken olarak Latince’ de "Tanrı" anlamına gelen "Deus" kelimesinden gelmektedir. 

Deizm tanımlamaları irdelendiğinde, iki temel anlayıştan yola çıkar: 1) Âleme müdahale etmeyen sade bir ulûhiyet anlayışı. 2) Akla ve bilime gösterilen büyük güven. Felsefe tarihçileri birinci anlayışı Aristoteles'e kadar geriye götürmektedir. Felsefecilere göre Aristo'nun, deist bir Tanrıya inandığı, aleme müdahaleci olmayan bir mutlak yaratıcı fikrini devrin görüşleri etrafında birleştirerek sistematik bir hale dönüştürdüğünü söylerler. İkinci anlayış ise modernleşme ve teknolojik ilerlemeler neticesinde ortaya çıkan akıl ve bilime karşı sonsuz bir güven olgusuyla gelişme gösteren bir deizm inancıdır. [2] 

Deizm, Tanrıyı sadece bir ilk neden olarak ileri süren ona başkaca hiçbir nitelik ve güç tanımayan "sadece akla dayanan, akla güvenen, akılcı bir din" öğretisidir. Deizm, tüm dinleri reddeden/zorunlu olmadığına inanan, ancak Tanrının varlığına ve mutlak egemenliğine inanan bir inanç şeklidir. Dinler reddedildiği için; vahiy, peygamberlik, mucize, kutsal kitap, cennet ve cehennem, melek, şeytan gibi kavramların hiçbirisinin deizm inancında yeri yoktur. Deizm, kutsal din öğretilerinin özelde vahiy ve peygamber kavramları yerine evreni ve doğa kanunlarını koyan, bunun ardından evrene ve insanlığa hiçbir müdahalesi olmayan bir tanrı tasavvurudur. [3]

Şapka Deseni (Einstein Aperiodic)

Doğada fraktal ve desen şeklinde, evlerimizde genellikle mutfak ve banyo duvarlarımızda, düzenli bir şekilde dizilmiş ve birbiri ardınca tekrarlanarak sıralanmış karo/fayans desenlerini görüyoruz. Acaba tekrarsız biçimde hiç boşluk kalmayacak şekilde bir düzlemi tamamen döşemek mümkün mü? İşte bu soru yıllarca matematikçileri meşgul etti. Böyle bir şekil, matematikte aperiodik bir monotil veya "einstein" şekli olarak bilinir. Bu isim,  tek parça anlamında kullanılacak şekilde Alman matematikçi Ludwig Danzer tarafından verilmiştir. 

Aperiodik şekil setinin ilk örneğinde çok fazla şekil vardı. Matematikçiler bu sayıyı zaman içinde düşürmek için çalıştılar. Aperiodik şekiller olarak adlandırılan bu özel durumlarda, düzlemdeki döşemeyi devam ettirmek için kopyalayıp yapıştırabileceğiniz tekrarlı bir desen yoktur. Mozaiği nasıl parçalarsak parçalayalım ortaya çıkan her bölüm birbirinden bağımsız ve benzersiz olacaktır. Bu aperiodik modeller,  matematikçilerin bu yöndeki çalışmalarda ilerlemesiyle bugüne kadar, birbirinden farklı şekillerde en az iki fayanstan oluşacak şekilde bir seviyeye kadar gelebilmişti. Acaba bu aperiodik modelleri, sadece tek bir şekle düşürebilmek mümkün müydü?

Matematikçiler, işte bu sorunun cevabı için 1960'lardan beri bir düzlemi boşluksuz döşeyebilecekleri bir karo modeli arıyorlar. Matematikçiler, aperiodik şekil setinin ilk örneğinde 20.000'den fazla şekil olabileceğini tespit ettiler. Elbette bu sayı bir,zemin döşemesiiçin oldukça fazlaydı bu nedenle matematikçiler, bu farklı model sayısını zaman içinde düşürmek için çok çalıştılar. İlk olarak yakın zamanda Berger’in çalışmaları, düzlemi aperiodik olarak döşeyen 20.426 modelin olduğunu gösterir. Takip eden yıllarda, matematikçiler aperiodik mozaikler oluşturabilecek daha küçük fayans setleri buldular. İlk olarak Berger çalışmasını ilerleterek, 104 farklı fayanslı başka bir model buldu. Daha sonra, 1968'de bilgisayar bilimcisi Donald Knuth, 92 benzersiz örnek ile bir tane daha buldu. 1969'da matematikçi Rafael Robinson, sadece altı karo tipi olan yeni bir model buldu ve son olarak 1974'te fizikçi Roger Penrose sadece iki karo ile bir bu döşeme fikri için çözüm sundu. Roger Penrose’un 1970'lerde sadece iki aperiodik fayans içeren setlerdeki keşfiyle sonuçlanan bu eğlenceli çalışma, matematikçiler arasında daha küçük aperiodik fayans setleri inşa etmek için bir yarış başlattı. 1982'de, 2011 Nobel kimya ödülünü kazandıran çalışmaları ile tanınan Dan Shechtman, Penrose şekillerinin benzer simetrilerinin doğada kuaskristal denilen yapılar şeklinde bulunduğunu keşfetti. O zamandan beri, matematikçiler iki boyutlu düzlemi boşluklar veya çakışmalar olmadan aperiodik olarak dolduran sadece tek bir karo bulmaya çalışıyorlar.

1990'larda, Petra Gummelt (1996) ve Hyeong-Chai Jeong and Paul J. Steinhardt (1997) iki farklı çalışma ile düzlemi, aperiodik olarak döşemek için tek bir 10 taraflı döşemenin bitişik kopyalarının bir düzlemi boşluksuz örtebileceğini gösterdi. Yaklaşık on yıl sonra 2000'li yıllarda,Tazmanya'da amatör bir matematikçi olan Joan Taylor, benzer bir şekil keşfetti. 2010 yılında Joshua Socolar yine benzer bir çalışma sundu. 2022 yılında, Los Angeles, California Üniversitesi'nden matematikçiler Rachel Greenfeld ve Terence Tao,  benzer çalışmalar ile yüksek boyutlu bir şekil/desenin döndürülmesine veya yansıtılmasına gerek kalmadan bir düzlemi aperiodik olarak döşeyebileceğini duyurdu. Ancak hiç kimse bir düzlemi aperiodik olarak döşeyen basit iki boyutlu tek bir şekil bulamadı. Sonunda, matematikçiler böyle bir karonun var olup olmadığını merak etmeye başladılar. Birçok matematikçi o zamandan beri tek karo çözüm olan einstein'i aradı, ama hiçbiri maalesef başaramadı.Sonunda bu yönde çalışmalar durdu.

Yapboz, bulmaca ve fraktal meraklısı emekli teknisyen 64 yaşındaki David Smith, 2022 Kasım ayı ortalarında en sevdiği şeylerden birini yaparken ilginç bir şey keşfetti. Şapka şeklinde bir karo ile bir düzlemi boşluk olmadan o karonun kopyalarıyla tamamen doldurabilmenin mümkün olabileceğini gördü. Genellikle fayans döşemesi oluşturduğunda, ya tekrar eden bir desene yerleşirler ya da ekranın çoğu yeri tam olarak boşluksuz döşenemez. Ama bu şapka döşemesi öyle görünmüyordu. David Smith, bu oyun deneyinde, kart stoğundaki şapkanın 30 kopyasını kesti ve bir masaya monte etti. Sonra 30 tane daha kesti ve bu şekilde devam ederek daha önce görülmemiş zor ve küçük bir mozaik karo modeli ürettiğini fark etti. Smith, çalışmasının bir sonucunu görmek amacıyla, Kanada Waterloo Üniversitesi'ndeki bilgisayar bilimcisi Craig Kaplan'a şekli incelemesi için karolarının bir tanımını gönderdi. 

Craig Kaplan, hemen şeklin özelliklerini araştırmaya başladı. David Smith ve Craig Kaplan bu çalışmayı araştırmacılar, Chaim Goodman-Strauss ve Joseph Myers yardımlarıyla birlikte ilerlettiler, sonunda bu şapka modeli döşemesinin matematikçilerin beş yıldan fazla bir süredir aradığı bir şey olduğunu: tekrarlanan bir fayans bloğundan oluşmayan desenlerden oluşan kopyalar ile tüm bir düzlemi tamamen doldurabilen tek bir karo olduğunu keşfettiler. Araştırmacılar, birlikte bu modelin gerçekten bir einstein şekli olabileceğini doğruladılar. Her ne kadar şapka şekline benzemese de bu modele şapka ismini vererek deseni kamuoyu ile paylaştılar.

Matematikçiler, düzlemi tekrarlayan “ veya tam terim olarak periyodik ” biçimde kaplayabilen kareler veya altıgenler gibi şekillerin aksine böyle bir karo veya karo setini (aperiodik) olarak adlandırırlar. Şapka döşemesi, tüm ölçeklerde periyodik düzeni zorla bozacak kadar karmaşık olmasına rağmen oldukça basit formda iki boyutlu bir desen olması açısından, bu türden sonsuz farklı fayanslardan farklıdır.  Yeni keşfedilen şapka döşemesi, bu açıdan bakıldığında aperiodik fayansların sürekliliğinden sadece biri denilebilir. Şapka deseni, bir simetriye sahip değildir ve basitliğinde neredeyse sıradandır. 

Şapka döşemesi esasında, matematiksel açıdan bakıldığında periyodik ve aperiodik döşemelerin birbiriyle daha yakından bağlantılı olduğunu gösteriyor. Her şapka deseninin 13 tarafı vardır: Bu kenar/taraflar altı uzun ve altı kısa uçurtma kenarına karşılık gelen ve iki kısa uçurtma kenarından yapılmış farklı bir tane daha kenar bulundurur. Bu tarafların uzunluklarını kendi aralarında değiştirerek, yeni şekillerin bir sonsuzluğu oluşturulur. Bir kaydırıcı çubuk yardımıyla bu kenarlar üzerinde: Çubuk sola doğru hareket ettirildiğinde, kısa taraflar (gibi yalnız çift kısa taraf) kısalır; sağa doğru hareket ettirildiğinde uzun taraflar kısalır. Bu şekilde kaydırma çubuğu çeşitli uzunluklarda hareket ettirildiğinde sonradan kaplumbağa adı verilen tıpkı şapka deseni gibi yeni bir desen daha bulunabilir. Sonunda bulunan periyodik olmayan tek parça ile aynı özelliklere sahip şapkanın değiştirilmiş bir versiyonu, kaplumbağa deseni olur.

Arkansas Üniversitesi'nde matematikçi ve İngiltere'nin Cambridge kentinde kombinatorik doktorası olan bir yazılım mühendisi Joseph Samuel Myers, bu yöntem sayesinde kaplumbağa modeli gibi şapka deseninin sağında veya solunda bir yerlerde, sonsuz sayıda buna benzer başka şekil ve desenler bulunabileceğini gördü. Kaydırıcıyı sola doğru iterseniz, şapkanın kısa kenarları kaybolur ve altı taraflı bir şekil (chevron) kalır; sağa doğru iterseniz, uzun taraflar kaybolur yedi taraflı (kuyruklu yıldız) olarak adlandırılan bir şekil bırakır. Uzun ve kısa kenarların eşit olduğu kaydırıcı çubuğunun ortasında da yeni bir şekil de olabilir. 

Chevron ve kuyruklu yıldız desenleri de bir düzlemi/bir uçağı kaplamayı periyodik olarak tam bir şekilde döşeyebilir. Bu yöntem, artık daha büyük şapka döşemeleri yapmanın bir yolunu sağlamıştır. Buna göre yukarıdaki şekilde bir H ile başlayabilir, boyutunu büyütebilir, ardından yukarıdaki dört şeklin kombinasyonuyla bu kaplamayı doldurabilirsiniz. Ardından, tüm bu montajı şişirebilir ve (artık çok büyük olan) H içindeki tüm şekilleri H, T, P ve F şekil çeşitleriyle doldurabilirsiniz. Şekiller içinde giderek daha büyük bir şekil hiyerarşisi oluşturarak bu adımları süresiz olarak tekrarlayabilirsiniz. Hiyerarşinin en alt basamağında ise daima şapka deseni yer alır.

Joseph Samuel Myers, kaydırıcıdaki tüm şekillerin iki uç ve orta nokta hariç, aperiodik bir şekil olduğunu kanıtlamak için chevron ve kuyruklu yıldızın geometrisini kullanılabileceğini fark etti.

Bu yöndeki çalışmalar, bilişim dünyasının yardımıyla halen bilişim dünyasının desteği ile devam ediyor. Bundan sonraki çalışmalarda matematikçiler, yeni desenler için bu şekilde bir tür kaynak belirleyebilecek mi? İşte merak edilen genel soru bu.

Stanford Üniversitesinden matematikçi Rafe Mazzeo, buluşun bilimsel değerlendirme süreci tamamlanarak kesinleşmesi durumunda, araştırma alanında büyük bir çığır açacağını söyleyerek "Döşemelerin fizik, kimya ve daha birçok alanda, örneğin kristallerin incelenmesinde birçok işe yarayacağını söyledi. Bu yeni keşif, çarpıcı derecede basit bir örnek olması açıdından önemli. Yeni periyodik olmayan döşemeler bulmak için bilinen standart bir teknik yoktu. Bu yüzden bu yöntem, gerçekten yeni bir fikir içeriyor ve heyecan verici." ifadelerini kullandı.(AA Haber Metni)

Einstein Aperiodic Monotile Lego (Youtube)

Kaynak:

https://www.scientificamerican.com/article/newfound-mathematical-einstein-shape-creates-a-never-repeating-pattern/

https://www.quantamagazine.org/hobbyist-finds-maths-elusive-einstein-tile-20230404/

https://www.thetimes.co.uk/article/retired-yorkshireman-solves-elusive-einstein-tile-maths-problem-vqw7xgt3p

https://www.theguardian.com/science/2023/apr/03/new-einstein-shape-aperiodic-monotile

MSÜ-2023 Sınavı Matematik Çözümleri (%10)

2023-Milli Savunma Üniversitesi Askeri Öğrenci Aday Belirleme Sınavı Temel Soru Kitapçığı ve Cevap Anahtarı (02.04.2023) tarihinde Yayımlandı. 

Sınav Sorularına ÖSYM sitesinden ulaşabilirsiniz. 

https://www.osym.gov.tr/ 

MSÜ Temel Soru Kitapçığı ve Cevap Anahtarı (% 10) olarak ÖSYM sitesinde yayınlanmıştır. Matematikte yayınlanan 4 sorunun çözümü aşağıda verilmiştir.

https://www.osym.gov.tr/TR,25242/2023.html  (Erişim Tarihi: 09/04/2023) bağlantıda gösterime izin verilen sorular bulunmaktadır. Diğer soruları adaylar kendi şifreleri ile aday işlemlerinde erişime açılan bölümden görebilmektedir. Burada yer alan sorular, sınav hakkında, adaylara kısmi bir bilgi vermesi amacıyla örnek olarak çözülmüştür.

Yayımlanan kitapçığa göre sorulara ulaşmak için tıklayınız.(%10)

Bu kitapçığa göre matematik dersinde yayımlanan soruların çözümüne ulaşmak için tıklayınız. (%10)

Euclidin Elemanları

Öklid, MÖ 300 yılları civarında İskenderiye'de yaşadığı düşünülen Antik Çağ matematikçisidir. Elemanlar adlı bu kitabında zamanının bilinen tüm matematiğini yalnızca beş belit ve beş genel kavramdan başlayarak sistematik bir şekilde yeniden kurgulamıştır. Öklid, on üç cilt olarak yazdığı bu temel geometri ve sayılar kuramı kitabında her yeni önermeyi yalnızca başta verdiği belitleri, genel kavramları ve daha önce kanıtlamış olduğu diğer önermeleri kullanarak kanıtlar. Bu yönüyle Elemanlar, yazıldığı günden itibaren Doğu ve Batı dünyasının düşünce yapısını derinden etkilemiş ve bugünkü bilim paradigmasının doğuşuna öncülük etmiştir.  

İki bin yıl boyunca her düşünen insanın baş ucu kitabı olmasının yanı sıra ders kitabı olarak da kullanılan Elemanlar'ın on üç cildinin tamamı ilk kez Türkçeye çevrildi. Bu çevirinin başında Öklid'in Elemanları ve çeviride izlenen yaklaşımlar üzerine ayrıntılı açıklamalar yapıldı. Bazen arka sayfada devam eden kanıtları şekil üzerinde takip etmeyi kolaylaştırmak için çift sayılı sayfaların sol üst köşesinde gereken şekil yeniden verildi. Bir kısmı toplu halde kitap başlarında, bir kısmı kitap ortalarında, bir kısmı ise önermelerin içinde verilen tanımlar için bir toplu tanımlar dizini oluşturuldu. Son olarak önemli önermeleri kitap içinde bulmayı kolaylaştırmak için Seçme Önermeler Dizini eklendi. Öklid'in Elemanları mantığın matematiğe uygulandığı bir başeserdir.

Euclidin Elemanları (Elements) Yazar: Ali Sinan Sertöz Yayınevi: TÜBİTAK Baskı 2019, Sayfa Sayısı: 692

 

Armstrong Sayısı (Narsistik Sayılar)

Armstrong Sayısı Nedir? Armstrong sayıları, ismini Amerikalı matematikçi Michael F. Armstrong’dan almıştır. Armstrong, 1969 yılında bir matematik yarışmasında bu tür sayıları tanımlamıştır. Bu çeşit sayılar aslında daha öncesinden bilinmektedir. Hindu-Arap rakamlarının kullanımı ile ilgili eski eserlerde bu çeşit sayılara rastlanılmıştır. Armstrong, bu tür sayıları matematik dünyasında popüler hale getiren kişi olduğundan bu sayılar onun ismi ile anılmıştır. Armstrong sayılarına narsistik sayılar da denilmektedir. Herhangi bir sayı tabanındaki, her bir basamağı sayıdaki basamak sayısının kuvveti alınarak elde edilen bütün kuvvetler toplanıldığında eğer toplam sonucu aynı sayının kendisini veriyorsa bu sayı Armstrong sayısı olur. Sayıların tabanı farketmez. 2lik, 3lük, 4 lük ...şeklinde her tabanda bu tanıma uygun sayılar elde edilir. Sayının belirli bir sayı tabanındaki davranış biçimi nedeniyle Armstrong sayıları; bilgisayar yazılımcıları ve yeni bir programlama dili öğrenenler için özel bir ilgi alanı haline gelmiştir.

Temiz bir ölümle ölmek iyidir ‐ Mourid Barghouti

Yataklarımızda ölmek de iyidir
temiz bir yastıkta
ve arkadaşlarımızın arasında.

Bir kez olsun
ellerimiz göğsümüze kapanmış,
boş ve solgun,
çiziksiz, zincirsiz, bantsız
ve belgesiz ölmek iyidir.

Temiz bir ölümle ölmek iyidir,
gömleğimizde deliksiz
ve kaburgalarımızda delilsiz.

Yanağımızın altında kaldırım taşı değil, 

beyaz bir yastıkla,
ellerimiz sevdiklerimizin elleri arasında,
çaresiz doktorlar ve hemşireler etrafımızda,
arkamızda zarif bir vedadan başka hiçbir şey bırakmadan,
tarihe aldırmadan,
dünyayı öylece bırakarak,
bir gün bir başkası onu değiştirir diye umarak
ölmek iyidir.
Mourid Barghouti

*Şiiri İngilizceden Türkçeye Çev. Zeynep Nur Ayanoğlu (2021)

Mourid Barghouti (Murîd el-Bergûsî), Filistin edebiyatında sürgün, aidiyet ve direniş temalarını estetik ve düşünsel bir derinlikle işleyen önemli bir şair ve entelektüeldir. 1944 yılında, daha İsrail diye bir devlet yokken, Filistin’in Deyr Gassâna köyünde doğmuştur. Ailesinin eğitim olanaklarını genişletme amacıyla Ramallah’a taşınması, Barghouti’nin kültürel ve edebi birikiminin şekillenmesinde belirleyici olmuştur. Tarihsel olarak çokkültürlü bir yapıya sahip olan Ramallah’ta aldığı lise eğitimi, onun erken dönem edebi duyarlılığını beslemiştir.

1967 yılında üniversite öğrenimi için gittiği Kahire’den, İsrail işgali nedeniyle ülkesine dönememesi Barghouti’nin uzun yıllar sürecek sürgün hayatını ve hasret dolu günlerini başlatmıştır. Oturma izni sorunları nedeniyle Kuveyt’te yaşamak zorunda kalmış, burada İngilizce öğretmenliği yaparak geçimini sağlamıştır. 1970’li yıllarda yeniden Mısır’a dönen Barghouti, akademik ve mesleki faaliyetlerini sürdürürken aynı zamanda medya alanında da aktif olmuş; Filistin meselesini görünür kılmak amacıyla Filistin radyosunda görev almıştır. Siyasi baskılar nedeniyle Kahire’den de uzaklaştırılan Barghouti, Bağdat, Beyrut, Budapeşte ve Amman gibi farklı şehirlerde yaşamış; bu süreklilik arz eden yer değiştirmeler, onun şiirinde sürgün olgusunun merkezi bir tema haline gelmesine yol açmıştır. Buna rağmen Filistin davasına entelektüel ve kültürel düzeyde katkı sunmaktan vazgeçmemiş, Filistin Kurtuluş Örgütü kapsamında temsilcilik görevleri üstlenmiştir. 1995 yılında Kahire’ye dönebilmiştir.

Barghouti'nin şiir anlayışı, serbest şiirde özellikle Iraklı şair Bedr Şakir es-Seyyâb’ın etkisiyle şekillenmiştir. Kahire’de aldığı üniversite eğitimi sırasında İngiliz Dili ve Edebiyatı okuyan şair, Batı edebiyatının önemli isimlerini tanıma imkânı bulmuş; aynı zamanda Yunan kültürü ve modern eleştiri kuramlarıyla ilgilenmiştir. Bu birikim, onu klasik kalıplardan uzaklaştırarak tef‘île temelli serbest şiire yöneltmiştir. Şiir hayatına üniversite yıllarında başlayan Barghouti'nin ilk şiiri 1967 yılında bir dergide yayımlanmış, ardından eserleri dönemin önemli edebiyat dergilerinde yer almıştır. İlk şiir kitabını 1972’de yayımlayan şair, bu dönemden sonra da üretmeye devam etmiş ve birkaç kitap daha kaleme almıştır. Ancak kendisi, ilk dört kitabını bir tür deneme ve arayış dönemi olarak değerlendirmiş; gerçek üslubuna ve şiirde yenilikçi yaklaşımına ancak beşinci eserinden itibaren ulaştığını belirtmiştir.

Barghouti’nin en bilinen eserlerinden biri olan *“Ramallah’ı Gördüm”*, yaklaşık otuz yıl sonra memleketine yaptığı kısa ziyareti merkeze alır. Bu eser, bireysel geri dönüş deneyimini kolektif Filistin hafızasıyla ilişkilendirerek; özlem, aidiyet, yerinden edilme ve mültecilik gibi temaları sosyo-ekonomik ve kültürel bağlamlarıyla ele alır. Eser, Mısır’da Necip Mahfuz Edebiyat Ödülü’ne layık görülmüş ve farklı dillere çevrilerek geniş bir okur kitlesine ulaşmıştır. Kendisi de bir şair olan eşi Radwa Aşur, kocası Barghouti'nin bir çok şiirini İngilizceye tercüme etmiştir.

Mürid Barghouti’nin *Ramallah’ı Gördüm* adlı eseri, bir sürgünün vatanına dönüş anlatısından başka; İsrail işgalinin Filistinlilerin hayatına nasıl derin ve kalıcı biçimde nüfuz ettiğini gözler önüne serer. Barghouti, uzun yıllar sonra Batı Şeria’ya döndüğünde işgali yalnızca askerî kontrol noktaları, bayraklar ya da fiziki engeller üzerinden değil, bireyin gündelik hayatını kuşatan görünmez bir baskı mekanizması olarak tanımlar. İşgal, insanın hareket etme, karar alma ve kendi hayatını kurma iradesini sürekli olarak denetim altında tutan bir düzene dönüşmüştür. Barghouti’ye göre işgalin en yıkıcı sonucu, Filistinlilerin gelecekle bağının koparılmasıdır. Sürgünde büyüyen kuşaklar, ait oldukları mekânı deneyimleyemeden yetişmiş; geçmişle kurulamayan bağ, geleceği de belirsiz hâle getirmiştir. Bu durum, yalnızca bireysel bir kayıp değil, toplumsal bir duraksamaya yol açmıştır. İşgal, Filistin şehirlerinin gelişmesini, kültürel hayatın canlanmasını ve üretken bir toplumun oluşmasını sistemli biçimde engellemiş; köyleri durağanlaştırmış, şehirleri ise geri bırakmıştır. Eserde ayrıca İsrail tarafından Filistin halkının geri, ilkel ya da doğanın bir unsuru gibi sunulması, işgalin meşrulaştırılmasına hizmet eden zihinsel bir şiddet biçimi olarak değerlendirilir. Barghouti, İsrail toplumunun hızla ilerleyen şehirleriyle Filistin’in bilinçli olarak geri bırakılması arasındaki farkı vurgulayarak, işgalin temel amacının toprakla sınırlı olmadığını ortaya koyar. Sonuçta işgal, Filistinlilerin hayal kurma, üretme ve kendi geleceklerini inşa etme imkânlarını ellerinden almış; bir halkın zamanını ve potansiyelini gasp eden kapsamlı bir tahakküm rejimine dönüşmüştür.

Mourid Barghouti, 14/02/2021 tarihinde Amman’da 77 yaşında hayatını kaybetmiştir. Ardında bıraktığı şiirsel ve düşünsel miras, Filistin edebiyatında sürgün deneyiminin en güçlü tanıklıklarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Şairin toplamda 13 şiir ve iki nesir kitabı bulunmaktadır. On iki şiir kitabı 2013 yılında Kahire’de el-‘mâlu’ş-Şi‘riyyetu’l-Kâmile 1-2 (Tüm Şiir Çalışmaları) adıyla iki cilt halinde yayınlanmıştır. Mourid Barghouti'nin Türkçe olarak basılmış, "Şairin Filistini" adıyla A. Melis Hafez çevirisiyle, Klasik yayınlarından 2004 yılında çıkan bir kitabı mevcuttur. "Şairin Filistini", diasporadaki bir şairin kişisel tarihini, izlenimlerini ve duygularını anlatıyor olsa da aslında İsrail’in yurtlarından ettiği bir neslin hazin öyküsünü şiirsel bir üslupla dile getirmiştir.

• et-Tûfân ve İ‘âdetu’t-Tekvîn (Tufan ve Yeniden Varoluş), Dâru’l-Avde, Beyrut, 1972. 

• Filistînî fi’ş-Şems (Güneşte bir Filistinli), Dâru’l-Avde, Beyrut, 1974. 

• Neşîd li’l-Fakri’l-Musellah (Silahlı Fakirlik Marşı), Matbû‘âtu Filistîn es-Sevre, Filistin, 1977. 

• el-Ardu Tenşuru Esrârahâ (Yeryüzü Sırlarını Yayıyor), Dâru’l-Âdâb, Beyrut, 1978. 

• Kasâidu’r-Rasîf (Kaldırım Şiirleri), el-Muessesetu’l-Arabiyye li’d-Dirâsât ve’nNeşr, Beyrut, 1980. 

• Tâle’ş-Şetât (Sürgün Uzadı), Mektebetu Dâru’l-Kelime, Beyrut, 1987. 

• Rennetu’l-İbre (İğnenin İniltisi), el-Muessesetu’l-Arabiyye li’d-Dirâsât ve’nNeşr, Beyrut, 1993. 

• Mantıku’l-Kâ‘inât (Kâinâtın Dili), Dâru’l-Medâ li’s-Sekâfe ve’n-Neşr, Amman, 1996. 

• Leyle Mecnûne (Çılgın Bir Gece), el-Hey’etu’l-Mısriyyetu’l-Âmme’li’l-Kitâb, Kahire, 1996. 

• en-Nâs fî Leylihim (Gecelerdeki İnsanlar), el-Muessesetu’l-Arabiyye li’d-Dirâsât ve’n-Neşr, Beyrut, 1999. 

• Zehru’r-Rummân (Narçiçeği), Dâru’l-Âdâb, Beyrut, 2002. 

• Muntasıfu’l-Leyl (Gece Yarısı), Riyâd er-Rîs li’l-Kutub ve’n-Neşr, Beyrut, 2005. 

• İsteykız Key Tahlum (Hayal Etmek için Uyan), Dâru’r-Riyâd er-Rîs li’l-Kutub ve’n-Neşr, Beyrut, 2018.

Murîd el-Bergûsî’nin iki adet nesir çalışması bulunmaktadır. İlk kitabı şairin 1996 yılında tek başına gittiği Filistin ziyaretinden sonra yazılmış, ikinci kitabı ise 2008 yılında oğluyla birlikte yaptığı ikinci ziyaretinin akabinde kaleme alınmıştır. 

• Raeytu Râmallâh (Ramallah’ı Gördüm), el-Merkezu’s-Sekâfiyyu’l-Arabî, Kahire, 1997. 

• Vulidtu Hunâk Vulidtu Hunâ (Şurada Doğdum, Burada Doğdum), Dâru’r-Riyâd er-Rîs li’l-Kutub ve’n-Neşr, Beyrut, 2009.

Şairin eserlerinin İngilizce ve İspanyolca çevirileri aşağıda verilmiştir.

Midnight and Other Poems (Geceyarısı ve Diğer Şiirler): Radwa Ashour çevirisi, ARC Publications (İngiltere), 2008.

I Was Born There, I Was Born Here (Orada Doğdum, Burada Doğdum): Bloomsbury, 2011.

I Saw Ramallah (Ramallah’ı Gördüm): Random House / Anchor Books (ABD), Bloomsbury (İngiltere) ve Kahire Amerikan Üniversitesi Yayınları, 2003–2005.

A Small Sun (Küçük Bir Güneş): Şiirler; Radwa Ashour ve W. S. Merwin çevirisi, Aldeburgh Poetry Trust, 2003.

A New Divan: A Lyrical Dialogue Between East and West: Doğu ve Batı arasında lirik bir diyalog kitabına katkı.

Medianoche (Geceyarısı): Luis Miguel Cañada çevirisi, Fundacion Antonio Perez, İspanya, 2006.

He visto Ramala (Ramallah’ı Gördüm): Iñaki Gutiérrez de Terán çevirisi, Ediciones del Oriente y del Mediterráneo, İspanya, 2002.

Kaynakça:

Usher Sebastian, BBC Türkçe, 15/02/2021 https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-56072339

Wikipedia Contributors.  Mourid Barghouti. In Wikipedia,  https://en.wikipedia.org/wiki/Mourid_Barghouti

Bahar, Hayrettin. “Filistinli Şair Murîd el-Bergûsî ve Şiirlerinde Özgürlük Teması”. GAB Akademi 2, sy. 3 (Aralık 2022): 93-114.

Mazursun, Ahmed Gazali

İmam Gazali'nin kardeşi, Ahmed Gazâlî'ye atfedilen muhteşem şiir; aşk acısını, hem dünyevî hem ilâhî boyutlarıyla işlemiştir. Şiirin, bireysel bir aşkın tesiri olup olmadığı tam bilinmemekle birlikte, Allah’a duyulan aşkın acı ve özlemle yoğrulmuş halini dile getirdiği gözlemlenmektedir.

Ahmed Gazali'nin tasavvufi şiiri, az sözle çok anlam ifade eden tasavvufun özü mahiyetinde bir şiirdir. Kullanılan söz sanatları, mecazlar ve derin çağrışımlar yoluyla şiir, insanın kalbine dokunan bir etki oluşturur. Veciz sözlerle insanın içine işleyen bu şiir; yazar ve şair kimliğiyle bilinen Hilmi Yavuz tarafından aşağıdaki hali ile bir sohbet meclisinde okunmuştur:

Senin gönlün dâima meshûr ve müsahhardır, mâzursun

Gamın ne olduğunu aslâ bilmedin, mâzursun

Ben sensiz bin gece kan yuttum

Sen bir gece sensiz kalmadın, mâzursun

Arf değişmezi ve Arf Halkası

Cahit Arf’ın “Makine Düşünebilir mi ve Nasıl Düşünebilir?”

Cahit Arf, Türk matematik tarihinin en önemli isimlerinden biridir. Arf değişmezi, Arf halkası ve Hasse-Arf teoremi gibi kavramlarla matematiğe kalıcı katkılar yapmıştır. Bilimi bir yaşam biçimi olarak görmüş ve öğrencilerine de bu şekilde davranmaları yönünde tavsiyelerde bulunmuştur. (Bkz. Cahit Arf Hayatı) Cahit Arf'in matematik çalışmaları erken dönem makine öğrenmesi veya bilişim çalışmalarına kaynaklık etmiştir. Cebirsel yapılar ve soyutlama konularındaki çalışmaları makine öğrenmesinin temellerine katkı sağlamıştır. Özellikle Cahit Arf'ın matematikte modelleme, örüntü tanıma ve soyut ilişkilerin formelleştirilmesi üzerine geliştirdiği düşünce tarzı, makine işlemlerinin öğrenme ve mantıksal temelleriyle örtüşür. Arf’ın “problemleri özünden anlamak” yaklaşımı, makine öğrenmesi ve yapay zekâ araştırmalarında öncülük eden Alan Turing, Marvin Minsky, Allen Newell, Herbert A. Simon. McCarthy, Minsky, Nathaniel Rochester, Claude E. Shannon gibi bilim insanlarının ülkemizdeki erken dönem yansımalarından biri olarak sayılabilir. Cahit Arf’ın “Makine Düşünebilir mi ve Nasıl Düşünebilir?” (1959) tarihli Erzurum sunumu, "makine öğrenmesi" üzerine yapılmış etkili bir konferans olmuştur. 

(Bkz: Makine Düşünebilir mi ve Nasıl Düşünebilir?)

Cahit Arf ile Alman matematikçi Helmut Hasse’nin ortak çalışmaları, modern sayı teorisi ve cebirsel yapıların gelişiminde önemli bir dönüm noktası olmuştur. Arf, Göttingen Üniversitesi’nde Hasse’nin danışmanlığında yaptığı doktora çalışması sırasında, lokal cisimler teorisini daha genel koşullara uyarlayarak derinleştirmiştir. Bu iş birliği sonucunda ortaya çıkan Hasse–Arf Teoremi, dallanma gruplarının davranışını açıklayan temel bir sonuç olmuş ve matematikte yerel alan teorisinin yapı taşlarından biri hâline gelmiştir. Bu çalışma, Arf’ın bilimsel yetkinliğini uluslararası düzeyde kanıtladığı gibi, Türk matematik tarihine de kalıcı bir iz bırakmıştır.

 

Cahit Arf: Makine düşünebilir mi?

Cahit Arf, Türkiye’nin önde gelen matematikçilerinden biri olarak yalnızca soyut matematikte değil, aynı zamanda düşünce sistematiği ve bilim felsefesi alanlarında da önemli görüşler ortaya koymuştur. (Cahit Arf'ın hayatı ve çalışmaları için: Bkz. Cahit Arf) 

Cahit Arf, 1959 yılında Atatürk Üniversitesi’nde vermiş olduğu “Makine Düşünebilir mi ve Nasıl Düşünebilir?” başlıklı konferans, Türkçe literatürde yapay zekâ ve bilişsel sistemler hakkında yapılmış en erken ve en özgün bilimsel düşünce örneklerinden biri olarak kabul edilmiştir. Cahit Arf, konuşmasında Türkiye’deki bilimsel düşüncenin “pozitif zihniyet” üzerine inşası gerektiğini vurgulamış ve bu bağlamda bilimsel düşünmeyi bir yaşam biçimi olarak değerlendirmiştir. Böylelikle söz konusu metin, yalnızca teknik bir açıklama değil, aynı zamanda bilimsel bir manifesto niteliği taşımıştır. Cahit Arf, “akl-ı selim” kavramını merkeze alarak, bilimsel düşünmenin temelinde dogmalardan arınmış, sabırlı ve sistematik bir sorgulama biçiminin yer alması gerektiğini belirtmiştir.